Kto jest kim w finansach: czyje to pieniądze, jak zarabiają i kto finansuje założycieli firm

Y Combinator podaje, że nie pobiera żadnych opłat od 500 000 USD, które inwestuje w każdą przyjętą spółkę. Fundusz venture capital pobiera natomiast opłaty od własnych inwestorów: fundusz o wartości 1 mld USD z opłatą 2 proc. rocznie generuje 20 mln USD przychodu z opłat niezależnie od wyników – zwraca uwagę National Venture Capital Association (NVCA) w roczniku 2026. Każdego z opisanych niżej graczy, od aniołów biznesu po banki, przedstawiamy według tego, czyje to pieniądze, jak zarabia i czy założyciel firmy może pozyskać od niego kapitał. Nic w tym tekście nie wskazuje, od kogo pozyskiwać kapitał ani z kim inwestować.

Słowniczek NVCA definiuje anioła biznesu jako „zamożną osobę, która inwestuje w spółki na stosunkowo wczesnych etapach rozwoju”; grupy aniołów biznesu inwestują wspólnie, „indywidualnie lub przez wspólny wehikuł”, i dzielą się dostępem do transakcji. W USA w niektórych ofertach papierów wartościowych mogą uczestniczyć tylko inwestorzy akredytowani. Serwis SEC Investor.gov wymienia główne kryteria dla osób fizycznych: dochód powyżej 200 000 USD (300 000 USD wraz z małżonkiem lub partnerem o równoważnym statusie) w każdym z dwóch poprzednich lat i uzasadnione oczekiwanie takiego samego dochodu w tym roku, majątek netto powyżej 1 mln USD bez głównego miejsca zamieszkania albo licencja Series 7, 65 lub 82. Spółki w takich ofertach zwolnionych z rejestracji nie muszą przekazywać określonych w przepisach informacji, a regulator ostrzega: „możesz stracić całą inwestycję”.

Akceleratory dokładają do pieniędzy program. Standardowa oferta Y Combinatora, według stanu na 23 października 2026 r., to 500 000 USD dla każdej przyjętej spółki: 125 000 USD zamienia się na stałe 7 proc. udziałów, a 375 000 USD trafia do spółki w formie SAFE z klauzulą MFN i bez limitu wyceny (uncapped MFN SAFE), którego udział ustala się przy kolejnej rundzie. W przykładzie YC limit wyceny post-money 15 mln USD zamienia ten SAFE na 2,5 proc. YC zastrzega też sobie prawo do udziału pro rata w kolejnych rundach i podaje, że nie pobiera opłat, choć zaznacza, że niektóre akceleratory to robią i że „założyciele powinni odliczyć te opłaty od inwestycji”. Inkubatory w definicji NVCA goszczą startupy i pomagają im kontrolować koszty dzięki „sieciom kontaktów i wspólnym zasobom zaplecza administracyjnego”.

Family office inwestuje majątek jednej rodziny. Amerykańskie przepisy wyłączają go z definicji doradcy inwestycyjnego, jeśli „nie ma klientów innych niż klienci rodzinni”, w całości należy do klientów rodzinnych i jest kontrolowany wyłącznie przez członków rodziny lub podmioty rodzinne oraz „nie przedstawia się publicznie jako doradca inwestycyjny”. Przyjmując te przepisy w czerwcu 2011 r., SEC stwierdziła, że wyłączenie „nie obejmuje family offices obsługujących wiele rodzin” (Release IA-3220). Definicja Invest Europe jest szersza: podmiot obsługujący „jedną lub więcej zamożnych rodzin”. NVCA przypisuje family offices „szybsze decyzje, mniejsze kwoty inwestycji, dłuższe horyzonty czasowe niż dziesięcioletni okres życia funduszu” oraz wybór między zobowiązaniami wobec funduszy a bezpośrednimi koinwestycjami.

NVCA nazywa ten model „2 i 20” standardem, choć najlepsze fundusze coraz częściej negocjują carry na poziomie 25–30 proc., a część nowych zarządzających oferuje niższe opłaty, by przyciągnąć pierwszych LP. W całym sektorze private equity słowniczek NVCA szacuje opłaty za zarządzanie na 0,75–3 proc. zarządzanego kapitału, zależnie od rodzaju i wielkości funduszu. Inwestorzy formułują własne oczekiwania: Principles 3.0 stowarzyszenia Institutional Limited Partners Association (ILPA) stanowią, że GP powinien mieć „znaczący udział kapitałowy w funduszu”, wniesiony w gotówce, a nie w formie zrzeczenia się opłat za zarządzanie.

Definicje Invest Europe dzielą spółki według dojrzałości, a nie wielkości inwestycji. Finansowanie zalążkowe (seed) przychodzi przed rozpoczęciem masowej produkcji lub dystrybucji; finansowanie start-up – gdy produkt jest w pełni opracowany; venture capital na późniejszym etapie zwykle oznacza finansowanie spółek już wspieranych przez fundusze VC, „zazwyczaj w rundach C lub D”. Growth equity to „często inwestycja mniejszościowa” w stosunkowo dojrzałe spółki. Buyout to finansowanie przejęcia spółki, które „może wykorzystywać znaczną ilość kapitału pożyczonego”, i zwykle obejmuje pakiety większościowe lub kontrolne. Większość funduszy private equity działa ok. 10–12 lat. Spółki portfelowe mogą też płacić firmie private equity za zarządzanie nimi i ich monitorowanie – zauważa Investor.gov wśród konfliktów interesów, które doradcy muszą ujawniać.

Rocznik NVCA z 2022 r. podaje przykłady LP: „publiczne fundusze emerytalne, korporacyjne fundusze emerytalne, firmy ubezpieczeniowe, zamożne osoby, family offices, fundusze wieczyste uczelni (endowments), fundacje, fundusze funduszy, fundusze majątkowe państw”. Fundusze emerytalne, zarządzające oszczędnościami emerytalnymi nauczycieli, strażaków, pracowników administracji stanowej i pracowników korporacji, należą „do największych alokujących kapitał” – dodaje wydanie z 2026 r. Oszczędzający mogą pośrednio posiadać private equity, „jeśli uczestniczysz w planie emerytalnym lub masz polisę ubezpieczeniową” – podaje Investor.gov.

Fundusze majątkowe państw są „własnością sektora instytucji rządowych i samorządowych” zgodnie z Santiago Principles z października 2008 r., które wyłączają aktywa rezerw walutowych utrzymywane przez władze monetarne do tradycyjnych celów bilansu płatniczego lub polityki pieniężnej, a także fundusze emerytalne pracowników sektora publicznego. Fundusz funduszy, według Invest Europe, „obejmuje głównie udziały kapitałowe w innych funduszach”. W 2025 r. nietradycyjni inwestorzy, tacy jak fundusze hedgingowe, fundusze majątkowe państw, fundusze wieczyste organizacji non-profit i inwestorzy strategiczni z korporacji, uczestniczyli w ok. 30 proc. transakcji venture capital w USA, a transakcje te odpowiadały za 83 proc. wszystkich inwestycji – podaje rocznik NVCA 2026.

Fundusz hedgingowy to „prywatny, niezarejestrowany fundusz inwestycyjny” dostępny dla inwestorów akredytowanych lub kwalifikowanych nabywców, a fundusze hedgingowe „nie są oferowane inwestorom detalicznym” – wyjaśnia poradnik Investor.gov. Inwestorzy płacą zwykle opłatę za zarządzanie aktywami w wysokości 1–2 proc. wartości aktywów netto plus opłatę za wyniki w wysokości 15–20 proc. zysków, z zastrzeżeniami takimi jak high-water mark i próg rentowności (hurdle rate). Umorzenia są zwykle ograniczone do „czterech razy w roku lub rzadziej”, często po okresie blokady (lock-up) trwającym rok lub dłużej.

Firma prop tradingowa handluje własnymi pieniędzmi. Prawo UE nazywa to zawieraniem transakcji na własny rachunek, które MiFID II definiuje jako „handel z wykorzystaniem kapitału własnego, w wyniku którego zawierane są transakcje dotyczące jednego lub kilku instrumentów finansowych”. Brytyjski Financial Conduct Authority (FCA) wskazuje w swoich wytycznych, że działalność ta obejmuje „handel na własny rachunek i pozycje wynikające z animowania rynku” i raczej nie ma znaczenia „dla większości działalności venture capital czy private equity”.

W UE nabywanie wierzytelności kredytowych uznaje się za udzielanie kredytów do celów art. 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie wymogów kapitałowych (CRR), a podmiot, który to robi i jednocześnie przyjmuje od klientów depozyty lub inne środki podlegające zwrotowi, „jest instytucją kredytową w rozumieniu tego punktu i w związku z tym powinien być zobowiązany do uzyskania zezwolenia przed rozpoczęciem działalności” – wynika z odpowiedzi przygotowanej przez Komisję Europejską i opublikowanej 3 marca 2023 r. w narzędziu Q&A Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego (EBA). Banki zarabiają odsetki od kredytów i papierów wartościowych, a płacą je deponentom i innym wierzycielom; FDIC mierzy tę różnicę marżą odsetkową netto, a jej wskaźnik efektywności zestawia koszty z „wynikiem odsetkowym powiększonym o przychody pozaodsetkowe”.

Venture debt to „pożyczka dla spółki na wczesnym etapie rozwoju, która zapewnia firmie płynność w okresie między rundami finansowania kapitałowego” – wyjaśnia Europejski Bank Inwestycyjny (EBI). Takie pożyczki spłaca się zwykle w ciągu 18 miesięcy, czasem w ciągu dwóch–trzech lat, a prywatni kredytodawcy najczęściej oczekują spłaty z kolejnej rundy. EBI szacował w maju 2022 r., że venture debt stanowił w Europie ok. 3 proc. rocznej wartości transakcji venture capital, wobec ok. 15 proc. w USA według przywołanych przez bank badań. Przy emisjach akcji i obligacji pojawiają się gwaranci emisji: MiFID II wymienia „gwarantowanie emisji instrumentów finansowych lub plasowanie instrumentów finansowych na zasadzie wiążącego zobowiązania” jako odrębną działalność inwestycyjną (załącznik I).

Crowdfunding ma w UE własny pułap. Rozporządzenie (UE) 2020/1503 w sprawie finansowania społecznościowego, w brzmieniu przyjętym 7 października 2020 r., nie ma zastosowania do „ofert finansowania społecznościowego o wartości przekraczającej 5 000 000 EUR, obliczanej w okresie 12 miesięcy”. W Q&A z 12 lutego 2025 r. ESMA wskazał, że do tej sumy wlicza się oferty papierów wartościowych i pożyczek właściciela projektu na platformach crowdfundingowych oraz inne jego „małe oferty” zwolnione z obowiązku prospektowego.